Егер мемлекет полистің болуын міндеттесе

Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры (СТКҚ) 2003 жылғы тамызда құрылған сәттен бастап қазақстандықтарға 860 млн теңгеден астам қаражат төледі. Оның ішінде «Алтын Полис» сақтандыру компаниясы таратылған сәтте қолданыста болған 22 055 қайта ресімделген сақтандыру полисі бойынша сақтандыру ұйымдарының шоттарына шамамен 160 млн теңге өтемақы аударылды.

Депозиттерге кепілдік берудің мемлекеттік қорынан айырмашылығы, СТКҚ құрамында мемлекеттік акционер жоқ, дегенмен бір кездері оны Ұлттық Банк құрған болатын. Оның акционерлері — сақтандыру компаниялары, алайда оның міндеті сол күйі: сақтандырушылар мәжбүрлеп таратылған жағдайда олардың міндеттемелерін өзіне қабылдау. 2008 жылғы 1 қазаннан бастап СТКҚ-ға қосымша функция берілді: қор жол-көлік оқиғасы болған жерден жасырынып кеткен көлік иесі аса ауыр дене жарақатын келтірген адамдарға немесе олар қаза тапқан жағдайда олардың отбасыларына сақтандыру төлемін төлейді. Өкінішке қарай, мұндай жағдайлар сирек емес. Қордың деректері бойынша, 2010 жылы жүргізушілері оқиға орнынан жасырынып кеткен 175 ЖКО тіркелген. Кейбір жылдары мұндай жағдайлардың саны 750-ге дейін жеткен.

Бірақ көбінесе зардап шеккендер мен олардың отбасылары осындай ауыр сәтте қордан көмек ала алатынын білмеген. Бұл тұжырымды статистика да растайды: СТКҚ мұндай сақтандыру жағдайлары бойынша небәрі 1,5 млн теңге төлеген, ал қордың мүмкіндіктері әлдеқайда көп. Сондықтан біз үнемі түсіндіру жұмысын жүргізіп, адамдарға осындай жағдайларда бізге жүгінуін айтамыз, дейді «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры» АҚ бас директоры Күлбану Мусаева.

Онымен қордың осы өте маңызды функциясы және оның басқа да міндеттері туралы толығырақ әңгімелесейік.

…Мұндай сақтандыру жағдайы бәрімізді айналып өтсін

– Осы тақырыптағы сұрақтардың алдында барлығына мұндай сақтандыру жағдайлары бізді айналып өтсін деп тілегім келеді!

– Өкінішке қарай, қайғылы ЖКО статистикасы аяусыз… Сондықтан біз мұндай жағдайларда қордың салыстырмалы түрде шағын төлемдерінің өзі зардап шеккендерге өте қажет екенін және СТКҚ-ның бұл әлеуметтік функциясы адамдар үшін аса маңызды екенін түсінеміз. Сондықтан бұл істе бізге құқық қорғау органдары да, Денсаулық сақтау министрлігі де көмектеседі, оның мекемелері біздің лифлеттеріміз бен хабарландыруларымызды бүкіл ел бойынша қалалық, облыстық ауруханаларда, жарақат пункттерінде, емханаларда және ішкі істер органдарында таратады. Сондай-ақ біздің ақпаратымызды БАҚ: баспасөз, радио және телеарналар таратады. Менің ойымша, барлық қазақстандықтар көрсетілген жағдайларда қордың көмегіне сене алатынын білуі тиіс.

– Күлбану Серікқажықызы, бұл қаражатты барлық сақтандыру ұйымдары аударады және ол сақтандырылмаған болса да, барлық зардап шеккендерге ешбір ерекшеліксіз төленуі мүмкін деп дұрыс түсінемін бе?

– Иә, бұл қосымша қор сақтандыру ұйымдарының міндетті жарналары есебінен қалыптастырылады. Жарналарды сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесінің қатысушысы болып табылатын барлық 27 сақтандыру компаниясы төлейді. Бұл ретте зардап шеккен Қазақстан азаматтарына төлем жасау кезінде олардың сақтандыруы бар-жоғының маңызы жоқ. Шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар үшін жазатайым оқиғалардан сақтандыру шартының болуы талап етіледі. Егер адам зардап шексе, ол (немесе оның жақындары) қорға жүгінеді және заңнамада белгіленген мөлшерде төлем алады: өмірге келтірілген зиянды өтеу бойынша — 250 АЕК; денсаулыққа келтірілген ауыр зиянды өтеу бойынша — 150 АЕК. Жерлеу шығыстарын өтеу бойынша — 15 АЕК. Еске сала кетейін, ағымдағы қаржы жылына бір АЕК 1 512 теңге мөлшерінде белгіленген. Осындай жағдайлардың әрқайсысында төлем сомасы қанша болатынын есептеп шығаруға болады. Сондай-ақ АЕК мөлшері жыл сайын қайта қаралатынын еске саламын. Төлемге арналған өтініштерді қор мына мекенжай бойынша қабылдайды: Алматы, «Көктем-3» ш/а, 21-үй. Ал толығырақ ақпарат біздің веб-сайтымызда орналастырылған: www.fgsv.kz. Егер ЖКО кінәлісі жасырынып кетсе

– Оқырмандар қорға қандай жағдайларда жүгінуге болатынын жақсырақ түсінуі үшін нақты мысалдар арқылы жағдайларды қарастырайық. Жақында біздің шағын ауданда жүргізуші куәлігі жоқ, көлік құжаттары жоқ, мас күйдегі жас жігіт екі студент қызды қағып кетті. Екеуі де қазір ауыр жарақаттармен ауруханада, ЖКО кінәлісі ұсталды. Зардап шеккендер сіздерге жүгіне ала ма?

– Егер кінәлі тұлға белгілі болса, бұл енді біздің жағдай емес. Біздің сақтандыру жағдайымыз — ЖКО кінәлісі белгісіз және оқиға орнынан жасырынып кеткен жағдай. Біз зардап шеккендерге жоғарыда аталған сомаларды төлейміз. Егер кінәлі анықталып, табылса, құқық қорғау органдары бізге бұл туралы хабарлайды, және біз осы жағдай бойынша регресс жұмысын жүргіземіз. Яғни біз ЖКО кінәлісіне зардап шеккенге төлеген сомамызға талап қоямыз.

– Ал егер кінәлі ұсталмаса және анықталмаса, кейіннен «регресс» зардап шеккендерге бағытталмай ма?

– Ешқашан! Зардап шеккендер, олардың отбасылары қорға ештеңе, бір тиын да қайтармайды. Регресс талабы тек ЖКО кінәлісіне қойылады. Қазір заңнама бойынша құқығы бар, төлем алу үшін жүгінген адамдардың саны талқыланып отырған сақтандыру жағдайларының санымен салыстырғанда аз — небәрі бірнеше адам. Қорға еліміздің зардап шеккен азаматтары ауызша да, ресми түрде де жүгінеді. Алайда тіршілікпен үйлеспейтін жарақат алған жәбірленушілерге мұндай төлемдерді қор тек ҚР Азаматтық кодексінің 940-бабының талаптарына сәйкес келетін адамдарға ғана жүзеге асыратынын ерекше атап өтеміз: қайтыс болған адамның асырауында болған немесе ол қайтыс болған күні одан асырау алуға құқығы болған еңбекке жарамсыз адамдар; қайтыс болған адамның ол қайтыс болғаннан кейін туған баласы. Сондай-ақ еңбекке қабілеттілігіне қарамастан, жұмыс істемейтін және қайтыс болған адамның асырауында болған оның он төрт жасқа толмаған немесе осы жасқа толса да, медициналық органдардың қорытындысы бойынша денсаулық жағдайына қарай бөгде күтімге мұқтаж балаларын, немерелерін, аға-інілері мен апа-сіңлілерін күтумен айналысатын ата-аналарының бірі, жұбайы не отбасының басқа мүшесі. Мен біздің практикамыздан қор қаза тапқандардың туыстарына сақтандыру төлемін төлеген екі қайғылы жағдайды келтіре аламын. Бірінші жағдайда анықталмаған көлік жұмысқа бара жатып жол кесіп өтіп бара жатқан әскери қызметшіні қағып кетті. Оның артында кішкентай баласы мен декреттік демалыстағы әйелі қалды. Екінші қасірет: Ұлы Отан соғысының қатысушысы, зейнеткер әйел жол-көлік оқиғасы салдарынан денсаулығына ауыр зиян келтірілді. ЖКО кінәлілері анықталмады. Біз толық өтемақы төледік, және қаражатты қорға қайтару туралы ешқандай сөз жоқ.

– Мұндай жағдайлар бойынша шешімдер қаншалықты жылдам қабылданады және зардап шеккендер не ұсынуы қажет?

– Ең алдымен ауыр зиянды немесе қайтыс болуды растайтын сот-медициналық сараптама қорытындысын міндетті түрде ұсыну керек. Төлемдер тек ауыр дене жарақаты мен қайтыс болу кезінде ғана көзделген. Құжаттардың толық топтамасына сондай-ақ мыналар кіреді: зиянды өтеу төлеміне арналған өтініш (еркін нысанда); сақтандыру жағдайының өзінің басталу фактісін растайтын ІІМ органдарының құжаты. Яғни ЖКО орнынан жасырынып кеткен және оған жауапты тұлғаның анықталмау жағдайы. ЖКО нәтижесінде денсаулыққа келтірілген ауыр зиянға байланысты жәбірленушіге медициналық көмек көрсетілген медициналық мекеменің жәбірленуші алған жарақаттар мен мертігулердің сипаты, диагнозы, уақытша еңбекке жарамсыздық кезеңі көрсетілген қорытындысының көшірмесі қажет болады. Сондай-ақ жәбірленушінің қайтыс болғаны туралы куәліктің нотариат куәландырған көшірмесін (ол қайтыс болған жағдайда); қайғылы жағдай кезінде адамның зиянның өтелуіне құқығын растайтын құжатты; жерлеу шығындарын растайтын құжаттарды не олардың көшірмелерін; өтініш берушінің жеке куәлігінің көшірмесін және қаражат аудару үшін банк деректемелері туралы мәліметтерді ұсыну қажет. Құжаттардың барлық топтамасы жиналған кезде, қор отыз жұмыс күні ішінде төлем жасау не бас тарту туралы шешім қабылдайды. Төлемнің өзін қор шешім қабылданған күннен бастап бес жұмыс күні ішінде жүзеге асырады. Жалғанмен Құдайды қаһарландырмаңыз

– Төлемнен бас тартуға не негіз болуы мүмкін?

– Біріншіден, жәбірленушінің көлік оқиғасымен себепті байланыста болған қасақана қылмыс немесе әкімшілік құқық бұзушылық деп танылған әрекеттері. Кінәлі апат орнынан жасырынып кеткен ЖКО болған сәттен бастап бір жыл өткен соң қорға жүгіну. Егер ЖКО еңсерілмейтін күш салдарынан, яғни осы жағдайларда төтенше және алдын алу мүмкін емес мән-жайлар салдарынан болса. Мысалы, ядролық жарылыстың, радиацияның немесе радиоактивті ластанудың әсері, әскери іс-қимылдар, азаматтық соғыс, жиналыстар, митингілер, шерулер, пикеттер мен демонстрациялар, жаппай тәртіпсіздіктер немесе ереуілдер. Сондай-ақ құжаттардың толық емес топтамасын не дәйексіз құжаттарды ұсыну да бас тартуға негіз болып табылады.

Қор процеске қашан кіріседі

– Қордың қызметі халықтың кең топтарына аз таныс. Сірә, бұл сақтандыру нарығының қорға іске кірісуге аз негіз бергенімен байланысты болар. Дегенмен СТКҚ өкілеттіктері туралы бәрінің білгені жөн. Қайда, не үшін және немен жүгіну керектігін түсіну үшін. Мысалы, көпшілік сақтандыру шарты жасалып, ал сақтандырушы оны төлемеудің себептерін тапқанда немесе сақтандыру ұйымының өзі банкроттығын жариялаған кезде қор көмектесе алады деп ойлайды ғой?

– Дұрыс айтасыз, халық біз туралы сақтандыру бойынша нақты проблемаға тап болғанда біледі. Сондықтан түсіндіріп кетейін, қазіргі уақытта сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесіне халықтың кең топтарының мүліктік мүдделерін қозғайтын міндетті сақтандырудың әзірге үш түрі енгізілген. Бұл — көлік құралдары иелерінің, тасымалдаушылардың жолаушылар алдындағы, туроператор мен турагенттің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру.

Қордың негізгі миссиясы — сақтандыру компаниясы мәжбүрлеп таратылған кезде сақтандырылған адамдардың мүдделерін қорғау. Яғни сіз атаған жағдайлардың ешқайсысына біз қатыспаймыз — онда дауды реттеудің өзге тетіктері бар. Қор тек сақтандырудың міндетті түрлері бойынша және тек сақтандыру компаниясы мәжбүрлеп банкротқа ұшыраған жағдайда ғана жауап береді.

Мысалы, жүргізушілер өзін және жолаушыларды қорғау үшін сақтандыру полисін сатып алуға міндетті. ЖКО болған кезде сақтандыру төлемін сақтандырушы төлейді. Егер полисті сатқан сақтандыру компаниясы мәжбүрлеп жабылса, адамдардың мүдделерін қорғау жауапкершілігін қор өзіне алады.

Біздің тарихымызда бұл төрт рет болды: біз мәжбүрлеп таратылған «Валют-Транзит Полис», «СК «Алтын Полис» (автоазаматтық жауапкершілікті сақтандыру нарығының 25% үлесімен), «СК «НАСКО-Казахстан», «Premier Страхование» акционерлік қоғамдарының міндеттемелері бойынша жауап бердік. Қор осы мәжбүрлеп таратылған ұйымдардың кредиторларына кепілдік төлемдерін табысты жүргізді және «Алтын Полис» пен «Premier Страхование» кредиторларына төлемдерді жалғастыруда. Осы сақтандыру ұйымдарының кредиторларынан 3 700-ден астам өтініш түсті. Жалпы өз тарихымызда біз СК таратылған сәтте қолданыста болған 22 мыңнан астам сақтандыру полисін қайта ресімдедік. Яғни нарықта жұмыс істейтін 23 сақтандыру компаниясы таратылған сақтандыру компанияларының барлық клиенттерін өзара бөлісті.

Мұндай тәсіл мен тетік ақталған: егер мемлекет сақтандыруға ие болуды міндеттесе, онда ол қосымша қорғауды — кепілдік беру институтын да құрады. Сондықтан бастапқыда қорды Ұлттық Банк құрды, және ҚР ҰБ шыққаннан кейін ғана оның құрылтайшылары сақтандыру компанияларының өздері болды.

Қордың алдағы жоспарларында — сақтандырудың барлық міндетті түрлерін, ерікті мүліктік сақтандыруды және өмірді сақтандыруды қамту. Жүйе біртіндеп дамып келеді, және 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыруға қатысты зейнетақы төлемдері және аннуитеттік төлемдер бойынша жинақтаушы сақтандыру түрі қосымша енгізіледі. Дамыған елдерде сақтандырудың барлық түрлеріне де осындай қорлар кепілдік беретінін атап өтейін.

Банкрот үшін қор жауап береді

– Егер реттеуші сақтандыру компаниясының банкроттық рәсімін бастаса, оның клиенті қандай әрекет жасауы тиіс?

– Алдымен реттеуші орган лицензияны кері қайтарып алу туралы шешім қабылдайды. Содан кейін құжаттар сотқа беріледі, және егер сот компанияны тарату туралы шешім қабылдаса, тек содан кейін ғана біздің жұмысымыз басталады. Қор белгілі бір уақыт ішінде ақпараттық-түсіндіру жұмысын бастайды: жарияланымдар, хабарландырулар береді, баспасөз конференцияларын ұйымдастырады. Сонымен қатар таратылатын компанияның қаржылық есептілігі қаралады, ол бойынша біз таратылатын компаниядағы жағдайдың қандай екенін және басталған сақтандыру жағдайлары бойынша қанша қаражат төлеу қажет екенін көреміз. Сот шешімінен кейін екі ай ішінде біз компания клиенттерінен өтініштер қабылдаймыз. Тарату комиссиясы қордың сақтандыру жағдайы басталған полистер бойынша қанша төлеуі тиіс екенін айқындайды. Ал қолданыстағы полистер бойынша сақтандыру портфелін басқа СК-ға беру жөнінде жұмыс жүргізіледі, тарату рәсімдері аяқталғаннан кейін біз оларға қаражат аударамыз. Сондықтан сақтандырылған азаматтар заңда белгіленген кезең ішінде сақтандыру төлемін алатынына не олардың сақтандыруы бойынша міндеттемені басқа компания қабылдайтынына толық сенімді бола алады.

– Түрлі себептермен адамдар өз компаниясының таратылуы туралы хабардар болмай қалған жағдайларды қарастырайық.

– Мұндай жағдайлар болмай қоймайды. Сондықтан басталған жағдайлар бойынша өтініштер қабылдауға екі ай беріледі. Егер мерзім өткізіп алынса, кейіннен тарату комиссиясына жүгінуге болады. Заңда белгіленген кезектілікке сәйкес олар кредиторлар болып табылады және өз кезегіне сәйкес төлемдерге сене алады. Бірақ бұл енді тарату комиссиясына қойылатын мәселе.

«Ұйықтап жатқан кредиторларға»: талап қою мерзімінсіз

– Сіздердің статистикаңыз бойынша жүгінбегендер көп пе?

– Өтініш берген, бірақ қажетті құжаттарды ұсынбаған клиенттер санаты бар. Олар ұсынылған өтініштердің жалпы санының шамамен 15%-ын құрайды. Біз оларды «ұйықтап жатқан кредиторлар» деп атаймыз. Бұл өтініштер бойынша талап қою мерзімі жоқ. Ең бастысы — өтінішті тіркеу. Сондай-ақ дәл осы екі айда — сот шешімі мен полистерді басқа СК-ға беру аралығында ЖКО-ға түскен клиенттер үшін заң бойынша агент ретінде әрекет ететін сақтандыру компанияларына 7 АЕК мөлшерінде залалды бағалау құнын төлейтінімізді және бағалау есебіне сәйкес сақтандыру төлемінің сомасының өзін төлейтінімізді атап өтейін.

– Практикалық сұрақ: қордың бас кеңсесі Ұлттық Банк ғимаратында орналасқан, ал басқа кеңселер бар ма? Қажет болған жағдайда адамдар қайда келуі керек?

– Таратылатын СК клиенттерінің ыңғайлылығы үшін өтініштерді қабылдау кезеңінде біздің қызметкерлер бас кеңседе орналасады. Өтінішті поштамен де жіберуге болады. Мысалы, «Алтын Полис», «Premier Страхование» жағдайында біз тарату комиссияларымен бір ғимаратта болдық. Бұдан басқа, сақтандыру компаниялары және олардың филиалдық желісі агент ретінде әрекет етіп, өтініштерді де қабылдап, кейін қорға жіберді, адамдарға кеңес берді. Дегенмен кредиторлардың көпшілігі қорға өздері пошта арқылы жүгінді.

– Таратылатын компаниялардың клиенттері қабылданған шешімдерге әрқашан риза ма?

– Жоқ. Біздің қысқа тарихымызда адамдардың бағалау сомасымен келіспеуіне байланысты біз жүргізіп жатқан 300-ге жуық сот ісі бар. Екі айлық мерзімді өткізіп алған адамдар да сотқа жүгінеді.

– Ал соттарда мәселелер қалай шешілді?

– Әртүрлі, әр жеке жағдайды бөлек қарау керек. Бірақ егер өзіміздің дұрыс екенімізді түсінсек, өз көзқарасымызды соңғы сатыға дейін қорғаймыз.

– Барлық сақтандыру компаниялары кепілдік беру қорының қатысушылары бола ма?

– Міндетті сақтандырудың үш түрі бойынша полистер сатумен айналысатын барлық сақтандыру компаниялары міндетті түрде қордың қатысушылары болуға тиіс. Қорға қатыспайынша оларға лицензия берілмейді. Қор құрылғанға дейін осы сақтандыру түрімен айналысқан компаниялардың барлығы автоматты түрде қорға кірді. Ал осы сақтандыру түрімен айналысқысы келетін жаңа СК реттеушіден лицензия алғанға дейін бізбен шарт жасасуы тиіс. Қорға қатысу шарты Қаржылық қадағалау комитетінен лицензия алу үшін қажетті құжаттар тізбесіне қоса беріледі. Қазіргі уақытта осы сақтандыру түрімен айналысатын барлық компаниялар қордың қатысушылары ғана емес, сонымен қатар оның акционерлері де болып табылады.

– Ұлттық Банк қор акцияларының бүкіл пакетін сатты. Сонда СТКҚ-ның қадағалауға жатуы туралы сұрақ туындайды, мемлекет оны қалай бақылайды?

– Шынында да, 2008 жылы Ұлттық Банк акциялардың толық пакетін сақтандыру компанияларына сатты. Біз акционерлік қоғам ретінде тіркелгенбіз, бірақ біз коммерциялық емес ұйымбыз, яғни пайда алуды көздемейміз. Біздің міндетіміз — мәжбүрлеп тарату кезінде кредиторлардың мүдделерін қорғау. Кредиторлар — полистерді сатып алған жеке тұлғалар да, заңды тұлғалар да. ҚР ҰБ Қаржылық қадағалау комитеті қордың уәкілетті органы болып табылады. Оның үстіне, қордың директорлар кеңесіне ҚР ҰБ Қаржылық қадағалау комитетінің өкілі кіреді. Сондай-ақ қазіргі уақытта Ұлттық Банкті акционерлер құрамына қайтару мәселесі қаралып жатқанын қосамын.