Қызметкерлерді міндетті сақтандыру

Қазіргі уақытта Қазақстанның қаржы нарығында өмірді сақтандыру компанияларының (ӨСК) жұмысы, сондай-ақ жұмыскерді еңбек (қызметтік) міндеттерін атқару кезінде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру (ЖЖОМС) сыныбы бойынша сақтандыруды life-сақтандырушылардың айрықша құзыретіне беру салдары белсенді талқылануда.

2012 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыскерді жазатайым оқиғалардан сақтандыруды тек өмірді сақтандыру компаниялары (ӨСК) жүзеге асырады. Бұл сыныпты берудің мақсаты компанияларды капиталдандыру және дистрибуцияны дамыту есебінен осы саланы жедел дамыту болды, алайда, өкінішке қарай, бұл мақсатқа қол жеткізілмеді. Көп жағдайда керісінше нәтижелерге қол жеткізілді, сонымен қатар түзетуді қажет ететін жағымсыз үрдістер байқалды. Мұндай қорытындыны нақты деректер мен талдау негізінде жасауға болады.

Нарықты қамтудың төмендеуі. Осы сынып бойынша қолданыстағы сақтандыру шарттары санының 8,2%-ға – 01.09.2011 ж. жағдай бойынша 50 631-ден 2012 жылдың сол күніндегі 46 483-ке дейін азайғаны тіркелуде. Бұл ретте нарықты қамтудың едәуір азаюы ШОБ секторында, атап айтқанда жұмыс беруші ретінде әрекет ететін жеке кәсіпкерлерде 42,4%-ға (2011 жылдың 8 айындағы 7979-дан 2012 жылы 4594-ке дейін) байқалады. Сонымен қатар 2012 жылы жасалған шарттардың қазіргі саны да қайта сақтандыру кезінде екі есе есептелу салдарынан едәуір асыра көрсетілген. Ал дәл ШОБ секторында көптеген адамдар жұмыс істейді, олар ӨСК жұмысының әлсіздігі салдарынан тиісті сақтандыру қорғауынсыз қалып отыр. Бұл түр бойынша төлемдер айтарлықтай, ал сақтандыру қорғауы болмаған жағдайда ШОБ кәсіпорнының өзі, әдетте, зардап шеккен қызметкерге өтемақы төлеуге қабілетсіз, ал ауыр жарақат алған адам төлем алу үшін сотта дауласуға мәжбүр болады.

Бұл секторда сақтандырумен қамту деңгейі айтарлықтай төмендеді. ӨСК-да қазіргі уақытта өз агенттік желісінің, кеңселерінің және қажетті жұмыс тәжірибесінің болмауына байланысты клиенттермен жұмыс істеуге жеткілікті мүмкіндіктер жоқ. Өйткені сақтандырудың міндеттілігіне сілтеме жасап, клиенттің өзі келуін күтпей, клиенттер ағынын өз бетінше қамтамасыз ету қажет.

Бұл мән-жай халықтың әлеуметтік тұрғыдан әлсіз қорғалған топтарының мүдделерін қозғайды, өйткені ШОБ секторындағы жұмыс берушінің капиталдандырылуы төмен және ол сақтандырушының қатысуынсыз шығындарды өз бетінше өтей алмайды

Жекелеген сыныпта сақтандыру нарығының монополиялануы. Нарықта барлығы 7 life-сақтандыру компаниясы бар, бұл ретте олардың тек 4-еуі ғана белсенді жұмыс істейді. Бұл ЖЖОМС бойынша нарықтың шамамен 68%-ы бір компанияда шоғырлануына әкелді. 2011 жылы жағдай мүлдем басқаша еді, 30-дан астам жалпы сақтандыру компаниясы арасында қатаң бәсеке байқалды. Бір ЖСК-ға нарықтың 15%-ынан аспайтын үлесі тиесілі болды. Қазір қалыптасқан жағдай монополияланудың барлық белгілеріне ие және сақтанушылар үшін сапалы сақтандыру компаниясын таңдау құқығын шектеу тұрғысынан қолайсыз жағдай туғызады, сондай-ақ жұмыскерлерді әлеуметтік қорғаудың маңызды құралы ретіндегі осы сақтандыру түріне қызығушылықты төмендетеді.

Демпинг. Сыйлықақылар түсімінің көлемін барынша ұлғайтуға ұмтыла отырып, ӨСК тарапынан жасалған сақтандыру (қайта сақтандыру) шартына шаққандағы орташа сақтандыру сыйлықақысының мөлшері 43%-ға (2011 жылғы 477 000 теңгеден 2012 жылы 271 000 теңгеге дейін) айтарлықтай азайды.

Жалпы сақтандыру компанияларының (ЖСК) дистрибуциялық арналарын пайдалану. 2012 жылдың 8 айында ЖСК-ның ӨСК-дан қайта сақтандыру шарттары бойынша алған сақтандыру сыйлықақыларының үлесі 27%-ды құрады, яғни бұл көлем жалпы сақтандыру компанияларының (ЖСК) дистрибуциялық арналары арқылы өтеді, ол үшін ӨСК, әрине, комиссия төлейді. Сонымен қатар ӨСК бастапқыда бұған мұқтаж емес ЖЖОМС сақтандыру шарттарын қайта сақтандыруға беруге мәжбүр. Сақтандыру топтарындағы осы сынып бойынша сақтандыруды егжей-тегжейлі талдағанда, қызметтерге ақы төлеудің басқа да схемаларын болжауға болады. ӨСК жалпы сақтандыру компанияларының филиалдық желісін белсенді пайдаланады, нәтижесінде артық комиссия төлеп, қосымша шығындарға ұшырайды.

Қайта сақтандыру. Шетелдік қайта сақтандыру компанияларына қайта сақтандыруға берілетін қаражат көлемі 2011 жылдың 8 айындағы 2,48 млрд теңгеден 2012 жылдың сәйкес кезеңінде 3,12 млрд теңгеге дейін ұлғайды. Сонымен бірге жауапкершіліктің көбі ӨСК-ның өз ұстап қалуында қалады. Осылайша, Қазақстаннан ақшаның жаппай кетуі орын алуда.

ЖЖОМС бойынша тәуекелдерді қайта сақтандырудың қазіргі жағдайы сақтандыру компанияларының пруденциялық нормативтері мен төлем қабілеттілігі маржасының жеткіліктілігін есептеу әдістемесін регламенттейтін ҚҚА Басқармасының 2008 жылғы 22 тамыздағы № 131 қаулысының бастапқы тұжырымдамасына қайшы келетіні анық. Оның үстіне, бұл Ел Президентінің Қазақстан халқына «Дағдарыс арқылы жаңару мен дамуға» атты Жолдауында қызметтердегі қазақстандық қамтуды арттыру бөлігінде қойған міндеттердің орындалмағанын көрсетеді.

Әлеуметтік жүктеме. Соңғы уақытта ӨСК тарапынан түрлі сылтаулармен сақтандыру сыйлықақысының ең төменгі деңгейін арттыру туралы ұсыныстар жиі айтылуда. Нәтижесінде бұл жұмыс берушінің бюджетіне әсер етуі мүмкін; оған өз жұмыскерлерін ЖЖОМС сыныбы бойынша сақтандыруға, өзіне жалпы сақтандыру компаниялары қызмет көрсеткен өткен жылы жоспарланғаннан көбірек қаражат қарастыруға тура келеді.

Статистика бойынша ШОБ сақтандыру компаниялары үшін ең рентабельді сектор болып табылады, ал алынған сыйлықақылар төлемдер түрінде, оның ішінде кәсіпорындардың басқа санаттарына да қайта бөлінеді. Осылайша, өмірді сақтандыру компанияларының осы сегменттегі қатысуын сақтандырудың экономикалық орындылығы есебінен емес, сақтандыру сыйлықақысының ең төменгі мөлшерін ұлғайту есебінен барынша монетизациялауға ұмтылысы айқын.

Сондай-ақ бұл сынып тәуекелді болып табылады және оны ӨСК-ның аннуитеттік сақтандыруына беру бастапқыдан өмірді сақтандыру саласының мақсаттарына қайшы келді, ал қазіргі уақытта осы салада теңгерімсіздікке әкелді.

ӨСК-ның ЖЖОМС сыныбы бойынша қызметіне жүргізілген талдау жағдайды түзету үшін шаралар қабылдайтын уақыт келгенін көрсетеді. «НСК» АҚ үшін, менің ойымша, жалпы сақтандыру саласының басқа да ірі ойыншылары үшін де негізгі мәселелердің бірі – жалпы сақтандыру компанияларына ӨСК-мен қатар ЖЖОМС сыныбы бойынша сақтандыру қызметімен айналысу құқығын беру. Бұл кезек күттірмейтін шешімді талап ететін мәселелердің үлкен блогын шешу жолындағы алғашқы қадам болады.