Автосақтандыру: нарықтық технологиялардың даму перспективалары

Алматыда «Орталық Азиядағы сақтандыру» V Халықаралық конференциясы аясында «Автосақтандыру: нарықтық технологиялардың даму перспективалары» тақырыбында «дөңгелек үстел» өтті. Бүгінгі таңда көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру (КҚ ИАҚЖМС) ең кең таралған әрі міндетті сақтандыру түрі болып табылады, сондықтан нарық қатысушылары арасында қызу пікірталас тудырады — «дөңгелек үстелді» ұйымдастырушылар пікірталастың себептерін осылай айқындады. Жиналған сарапшылар автосақтандыру әлеміндегі екі үлкен тақырыпты — сақтандыру агенттерінің қызметін және залалды бағалау мәселелерін талқылады.

Агент — компанияның беті

Пікірталасты Қазақстан сақтандырушылары қауымдастығының басқарушы директоры, кеңес төрағасының м.а. София Москаленко ашты. Ол өз сөзінде автокөлік иелерінің АҚЖ сақтандыру іс жүзінде сақтандыру агенттерінің жұмысында туындайтын проблемалардың индикаторы екенін атап өтті. Бұл сәттер таратылған «Алтын Полис» СК-ның қызметінде айқын көрінді: оның агенттері жалған полистерді, бір нөмірлі полистерді екі және үш данадан жазып берді, сондай-ақ компанияда полистер есебі жүргізілмеген. Мұның бәрі сақтандыру агенттерінің қызметін реттеуді күшейтуге, белгілі бір талаптар енгізуге түрткі болды, бұл өткен жылы жүзеге асты.

Мәселен, өзгерістердің бірі сақтандыру сыйлықақыларына қатысты болды. 2012 жылдан бастап клиенттерден қолма-қол ақшалай төлемдерді қабылдауға шектеулер күшіне енеді; қазіргі уақытта жағдай былайша реттелген: ұйымдар ақшаны бір күн ішінде кассаға тапсыруға не банк шотына аударуға, ал шалғай пункттерден — бір апта ішінде аударуға міндетті. Осыған байланысты компанияларда күрделі проблема туындады: егер қызмет көрсету демалыс немесе мереке күндері жүзеге асырылса, бұл талаптарды орындау мүмкін емес. Осыдан сақтандырушының жұмыс істемейтін күндері кассасының болуы не барлық сақтандыру компанияларына қандай да бір банктің қызмет көрсету мүмкіндігі сияқты қосымша талаптарды енгізу туралы мәселе туындайды.

Болған өзгерістерден туындаған тағы бір проблемалық мәселе — сақтандыру агенттерін оқыту және сертификаттау. Қазіргі уақытта мұнымен компаниялардың өздері айналысады. Алайда Москаленко ханымның пікірінше, ең дұрысы агент нарықтың дербес субъектісі болуы, өзінің құқыққа қайшы әрекеттері үшін жауап беруі тиіс, ал қазір ол үшін толықтай сақтандыру компаниясы жауап береді.

«Лондон-Алматы» СК басқарма төрағасы Ерғали Бегімбетовтің пікірінше, сақтандырушының өз агенттерінің қызметі үшін жауап беруінде ешқандай проблема жоқ: ол оларды қалай болса солай жинап, полистерді әкімшілендіре алмайтын болса, бұл үшін толық көлемде жауап берсін. Егер агент полис жазып беріп, ақшаны компанияға әкелмесе, компания бәрібір осы полис бойынша төлеуге міндетті, өйткені бұл мәселе клиентті алаңдатпауы тиіс. Мұндай жағдайда компания алаяққа қатысты қылмыстық іс қозғау туралы талаппен жүгінуге құқылы. Дегенмен, әрине, жауапкершіліктің бір бөлігі агенттерге де жүктелуі керек, сондықтан болашақта олардың қызметін реттеу шаралары қатаңырақ болуы тиіс деп санайды сарапшы.

«НСК» АҚ басқарма төрағасының орынбасары Мұрат Қылышбай сертификаттау процесі компанияға агенттердің білімін тексеруге және талаптарға сай келмейтін адамдарды іріктеп шығаруға мүмкіндік беріп қана қоймай, кейбір проблемаларды да анықтағанын айтты. Барлық агенттің жоғары білімі жоқ болып шықты, сондықтан ж/б туралы құжаттардың болуы сияқты тармаққа қатысты белгілі бір қиындықтар туындады.

Сарапшының пікірінше, сертификаттауды сақтандыру компанияларының өздеріне беру туралы шешім дұрыс болды. Басқа мәселе — әрбір ұйымның бұл мәселеге қаншалықты байыпты қарайтыны, өйткені бүгінгі таңда барлығында бірдей барлық өңірлерде, республиканың шалғай аудандарында кәсіби оқыту орталықтарын құру мүмкіндігі жоқ.

Сақтандыру сыйлықақыларына қатысты жағдайға келсек, Қылышбай мырзаның айтуынша, бұл мәселеге енгізілген өзгерістер компания үшін қиындық туғызбады, өйткені оның агенттері ақшаны онсыз да тікелей банк шотына тапсырады — бұл схема мұнда әлдеқашан пысықталған.

ҚҚА-ның сақтандыру нарығы субъектілерін және басқа да қаржы ұйымдарын қадағалау департаментінің директоры Діляра Қаракұлова бастапқыда неғұрлым қатаң шаралар — агенттерді лицензиялау ұсынылғанын, алайда олар нарық қатысушыларының қолдауына ие болмағанын айтты. Себебі — ешкім өз агенттерінен айырылғысы келмейді.

Қаракұлова ханымның айтуынша, ҚҚА сертификаттау туралы заң талаптары көп жағдайда формалды түрде орындалғанын түсінеді және мойындайды: кейбір компаниялар өз агенттерін оқытпаған, оларға сертификаттарды жай ғана берген. Алайда әрбір ұйым бұл мәселеге байыпты қарауы тиіс, өйткені агент — компанияның беті, оның жұмысы имиджге әсер етеді.

ҚҚА барлық компаниялардың агенттері білім алып, сертификаттаудан өтетін бірыңғай орталық құруды, сонымен қатар бағалаушылар үшін бар сияқты, барлық сертификатталған агенттер туралы деректері бар арнайы сайт құруды ұсынған болатын.

Өкінішке қарай, бүгінгі таңда Қазақстанда парадоксалды жағдай қалыптасты: залалдың құнын тек бағалаушы айқындайды, ал мердігерлер — жөндеуді жүзеге асыратын станциялар бұл процестен мүлдем тыс қалады. Нәтижесінде көлігін сервиске өткізген клиентке не төленген қаражат жетпейді, не артық қалады. Сонымен қатар залал мөлшері деген ұғым бар: бағалаушы белгілі бір ЖКО-ға байланысты емес зақымдарды ескеріп, олар да есептеулерге енгізілетін жағдайлар да болады.

Қалыптасқан жағдай дұрыс емес және оны өзгерту қажет. Веревкин мырза шешімді былай көреді. Екі субъектіге өзара мәселені шешуге құқық беру керек: компанияға — өзі төлейтін нәрсені міндетті түрде қарап шығуға, ал клиентке — бұл залал шын мәнінде белгілі бір сақтандыру жағдайы шеңберінде алынғанын растауға. Бұл ретте сақтандырушыға белгілі бір техникалық құралдарды пайдалана отырып қандай да бір калькуляциялар жасауға, сондай-ақ бірнеше станциямен шарттық қатынастарда болуға және солардың шоты негізінде төлеуге құқық беру қажет. Екінші жағынан, тұтынушыны да өзінің мүліктік мүдделерін қорғау құқығынан айыруға болмайды, өйткені ол сақтандырушының немесе станцияның ақшалай қорытындыларымен келіспеуі мүмкін. Міне, сол үшін бағалау институты — дауды шешуге көмектесетін тәуелсіз тарап бар. Бір сөзбен айтқанда, міндетті сақтандыру шеңберінде бағалаушы шексіз билік жүргізетін тәжірибеден біртіндеп бас тарту керек деп санайды Веревкин мырза.

Қазақстанның кәсіби бағалаушылар палатасы кеңесінің төрағасы Олег Кузнецов «залалды бағалау» және «қалпына келтіру құны» ұғымдарын ажыратуды ұсынды. «Залал» ұғымы нені қамтиды? Айталық, адам автомобиль сатып алып, оны сегіз жыл пайдалануды көздейді. ЖКО мен қалпына келтіру жөндеуі нәтижесінде пайдалану мерзімі алты жылға дейін қысқарады, өйткені белгілі болғандай, көлік бөлшектеліп, қайта құрастырылғаннан кейін өз құны мен функционалдық мүмкіндіктерінің 30%-ына дейін жоғалтады. Бірақ бұл айырманы ешкім ескермейді. Әрине, сақтандырушы клиентке көліктің функционалдық қасиеттерін қалпына келтіруге жеткілікті соманы ұсынуы керек. Бірақ бұл ретте басқа аспект — бұл автомобильді жөндеу кейде бір бөтелке үшін, кейде ең арзан бағамен «Вася ағайдың ауласында» жүргізілген кезде жүргізушінің, жол қозғалысының басқа қатысушыларының, қоршаған ортаның қауіпсіздігі ұмыт қалады. Бұл мәселелерді ешкім қадағаламайды, дегенмен сот ісін жүргізу тәжірибесінде олар көтеріледі. Тағы бір ұғым — «тауарлық түрін жоғалту» — сақтандыру компанияларымен де ескерілмейді. Сонда адам өзінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандырса, ол үміттене алатын сомадан әдейі аз соманы алады екен. Осы құқықтық аспектілер бойынша жұмыс істеу керек, деп сенімді Кузнецов мырза.

Ал бағалаушылардың үстемдігіне келсек, сарапшының пікірінше, мұндай мамандар дәл залалды есептеу қажет болған жағдайларда керек. Ал қалпына келтіру құны туралы сөз болғанда, сақтанушы мен сақтандырушы бағалаушыны тартпай-ақ өз күштерімен шеше алады.

Бұл тақырып басқа проблемамен — жөндеудің көлемі мен технологиясын айқындау үшін қажетті құралдардың болмауымен тығыз байланысты. Веревкин мырзаның айтуынша, ол өз тәжірибесінде тиісті құрал қолданылған бағалау актілерін өте сирек көреді (әдетте олар жетекші компанияларға тиесілі). Бізде шетелдік өндірістегі көліктер үшін 99,9% жағдайда ВАЗ және ГАЗ нормативтері қолданылады. Тиісті емес құралдарды өз мақсаттарында — не клиенттің есебінен, не белгілі бір бағалаушыға белгілі бір көлемдерді беретін сақтандыру ұйымының есебінен баю мақсатында пайдаланудан бас тартатын уақыт келді деп сенімді Веревкин мырза.

Құралдар туралы айтатын болсақ, Діляра Қаракұлованың айтуынша, ҚҚА «Аудатэкске» жақын. Мұнда мәселе мүдделілікте емес, дәл осы компанияда кеңестік автомобильдердің ең толық паркі бар екенінде, ал бізде олар әзірге шетелдік көліктерден көп. Сонымен қатар бұл құрал залалға байланысты тағы бір маңызды мәселені шешуге — жөндеу кезінде ескі бөлшектің орнына ескі немесе жаңа бөлшек орнатуды айқындауға мүмкіндік береді, әсіресе пайдаланылған көлік туралы сөз болғанда. «Аудатэкс» ЖШС коммерциялық директоры Алексей Кругловтың бұл мәселеге берген түсініктемесіне сәйкес, бағдарлама есептеулерде әртүрлі баға анықтамалықтарын пайдалану мүмкіндігін көздейді.

«Аудатэкс» ЖШС коммерциялық директоры Алексей Кругловтың бұл мәселеге берген түсініктемесіне сәйкес, бағдарлама есептеулерде әртүрлі баға анықтамалықтарын пайдалану мүмкіндігін көздейді.

Ерғали Бегімбетов «Аудатэксті» заңдастыру идеясын қолдады. Егер бұл жасалса, автостанциялар еш жаққа кетпей, оны өздеріне орнатады деп санайды ол. Заңдастыру туралы ұсыныс жақсы, бірақ түбегейлі, деп сенімді Виталий Веревкин, және біз мұны ертең жасай алмаймыз. Соған қарамастан, қазірдің өзінде адал сақтандырушылар мен станциялар осы бағдарламалық кешенді пайдалану туралы өзара келісе алады, бұған ешқандай кедергі жоқ.

«Дөңгелек үстел» жұмысына Украинадан келген сарапшы, «БРОКБИЗНЕС» СК басқарма төрағасы Вадим Загребной қатысты. Ол қатысушылармен өз елінің автосақтандыру мәселелеріндегі тәжірибесімен бөлісті. Мәселен, Украинада тиісті жабдықтар мен жүйелерді пайдалана отырып фирмалық жөндеу жүргізетін аккредиттелген дилерлер мен станциялар бар, сондай-ақ гараж кооперативтері жұмыс істейді. Төлем рәсімі мынадай: егер клиент ақшаның станцияға емес, өзінің қолына аударылғанын қаласа, ол оны ҚҚС шегеріліп алады, ал егер адам станциядан көлікті жөндеу туралы құжаттарды ұсынса, оған ҚҚС қосымша төленеді. Елде барлық азаматтардың бірыңғай сәйкестендіру кодтарының жүйесі бар және сақтандыру компаниясы өтемақы төлей отырып, клиентке есептелген ақша туралы деректерді белгілі бір нысанда береді. Қаржы жылы өткеннен кейін азаматқа салық органынан міндетті түрде сұрау келеді және ол ақша алғаннан кейін жөндеу жүргізгенін растайтын құжаттарды ұсынуға тиіс болады.

Тауарлық түрін жоғалтуға келсек, Загребной мырза атап өткендей, халықаралық тәжірибеде автокөлік азаматтық жауапкершілігін сақтандыру бұл сәтті ешқашан ескермейді, ол үшін автоКАСКО және «тауарлық түрін жоғалту» опциясы бар — қосымша төле де, өтемақы ал. Мұндай схема Украинада қабылданған.

Бұл ел «автоазаматтық жауапкершілікке» қатысты тағы бір шетелдік тәжірибені — моторлы-көлік сақтандыру бюросын да қабылдады. Бұл өзін-өзі реттейтін ұйым болып табылатын сақтандыру компанияларының ерікті қауымдастығы, ол өз мүшелері үшін жауап береді, сондай-ақ банкроттық жағдайында міндеттемелердің орындалуы үшін қаржылық жауапкершілікте болады. Екі қорға — жәбірленушілерді қорғау қорына және кепілдік қорына едәуір аударымдар жасалады. Бүгінде моторлы бюрода айтарлықтай сомалар — шамамен 1 млрд. гривна жинақталған. Бұл ретте сақтандыру компаниялары өз міндеттемелерін өздері орындайды, ал моторлы бюро бірнеше сақтандыру компаниясының банкроттығын бастан өткеріп, нарықтан кеткен компаниялардың міндеттемелерінің орындалуын қамтамасыз ете алды.

Қазақстанда моторлы бюроның белгілі бір функцияларын Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры (СТКҚ) атқарады, дейді Діляра Қаракұлова. Құрылған сәтте бұл оңтайлы нұсқа болды, бірақ, мүмкін, қазір, сақтандыру компаниялары дайын болған кезде, функциялары СТКҚ функцияларынан өзгеше дербес моторлы бюро құру туралы ойланатын уақыт келген шығар.