Қаржылық рейтинг кімге қажет?

Рейтингтік агенттіктер мен әлемнің жетекші елдерінің үкіметтері арасындағы қарым-қатынастың жақында шиеленісуі рейтингтердің және оларды «өндірушілердің» қазіргі қаржы жүйесіндегі рөлі туралы пікірталасты қайтадан өзекті етті.

Мамандандырылған компаниялардың қарыз алушының сенімділік рейтингін «есептеу» тәжірибесі өткен ғасырдың басында пайда болды. Бизнес идеясы қарыз алушының өз борыштық міндеттемелерін орындау қабілетін бағалау үшін тәуелсіз талдаушылардың оның жай-күйін көп параметрлі талдауынан тұрды (идея 1900 жылы алғашқы бағалау әдістемесін әзірлеген американдық Джон Мудиге тиесілі). Іс жүзінде бұл қарыз алушыларды олардың дефолтқа ұшырауының есептелген ықтималдығына қарай саралауға әкелді (1-кестені қараңыз).

Уақыт өте келе бұл тәжірибе өте кең таралды. Бүгінде ірі инвестициялық компаниялар да, жекелеген инвесторлар да борыштық міндеттемелер (кейде акциялар) портфелін қалыптастырған кезде ең алдымен эмитенттің рейтингіне қарайды. Сонымен қатар қаржы институттары инвестицияларды рейтингке байланысты формализациялау тәжірибесін барлық жерде қолданады. Әдетте рейтинг неғұрлым жоғары болса, эмитенттің борыштық міндеттемелеріне жол берілетін салымдардың салыстырмалы көлемі соғұрлым көп болады. Дәл сондықтан жоғары рейтинг кеңірек инвестициялық базаның және соның салдарынан арзанырақ қаржыландыруға қол жеткізудің кепілі болды. Басқаша айтқанда, жоғары рейтинг әрбір қарыз алушының арманына айналды. Бұл эмитенттерді, бір жағынан, қаржылық тәртіпті шынымен сақтауға, ал екінші жағынан, рейтингтік агенттіктердің қызметтеріне жақсы ақы төлеуге итермелейді.

Нәтижесінде рейтинг бизнесі аса табысты индустрияға айналды, ал жетекші рейтингтік компаниялар (бүгінде бұл үш американдық агенттік: Moody’s Investor Service, Standard & Poor’s және Fitch Ratings) ірі әрі жоғары табысты корпорацияларға айналды.

2007-2009 жылдардағы қаржы дағдарысына дейін кредиттік рейтингтерді пайдаланудың қалыптасқан тәжірибесі айтарлықтай сын тудырған жоқ. Әрине, ең жоғары рейтингі бар эмитенттердің банкроттығы сияқты жекелеген жанжалдар болды (Enron 2001, Parmalat 2003). Мезгіл-мезгіл беделді агенттіктердің ықтимал «сыбайлас жемқорлығын» және «саяси біржақтылығын» көрсететін фактілер де пайда болып тұрды. Бірақ басым көпшілігінде рейтингтер қарыз алушының сенімділігін шынымен көрсетіп, инвесторларға орасан зор болып кеткен әлемдік борыштық міндеттемелер мұхитында бағдар табуға көмектесті.

Алайда өткен ғасырдың соңында-ақ облигациялардың нарықтық кірістілігі мен эмитент рейтингі арасындағы алшақтықтар жиірек байқала бастады. Яғни борышкердің сенімділігін нарықтың бағалауы мен рейтингтік агенттіктердің бағалауы арасында.

Бір жағынан, бұл эмитенттердің жай-күйіне әсер ететін процестердің жеделдеуіне байланысты болды, ал агенттіктер өз бағалауларымен жай ғана кешіге бастады. Екінші жағынан, күш алған нарық (оқыңыз: алыпсатарлар) бағаларды қарыз алушының іргелі қасиеттеріне әрдайым сәйкес келмей, бірде бір жаққа, бірде екінші жаққа барған сайын жиі қуалай бастады.

Бірақ рейтингтік агенттіктердің жұмысына алғашқы шынымен елеулі наразылықтар жақындағы әлемдік қаржы дағдарысынан кейін туындады. Еске сала кетейік, бүкіл әлемдік қаржы жүйесін құлата жаздаған 2007-2009 жылдардағы қаржы дағдарысы американдық subprime ипотекасындағы проблемалардан басталды. Мәселе мынада: сапасы төмен американдық ипотекалық борыштар жетекші рейтингтік агенттіктерден неге екені белгісіз жоғары рейтинг алған облигацияларға жинақталды. Жақсы рейтингтері бар бұл бағалы қағаздар бүкіл әлемге табысты сатылып, ірі көлемде (рейтингке сәйкес) жетекші банктердің активтерінде шөгіп қалды. Американдық жылжымайтын мүлік нарығындағы баға көпіршігі жарылғаннан кейін бұл бағалы қағаздардың бағасы күрт құлады, бұл жүйедегі алғашқы елеулі шығындарға әкелді. Кейіннен мәжбүрлі сатулардың тізбекті реакциясы әлемдік қаржы жүйесін ауқымды дағдарысқа әкеліп, ол оның толық күйреуімен аяқтала жаздады.

Дағдарыс аяқталғаннан кейін оның кінәлілерін іздей бастағанда, рейтингтік агенттіктердің рөліне назар аудармау мүмкін емес еді. Олардың жауапкершілік үлесі туралы пікірлер әртүрлі болды. АҚШ Конгресінің қадағалау және үкіметтік реформа жөніндегі комитетінің төрағасы Генри Уэксман айтқан ең шеткі пікірге дейін: «АҚШ-тың жетекші кредиттік рейтингтік агенттіктерінің қызметі қаржы дағдарысының негізгі себептерінің бірі болды». Агенттіктердің өздері де ішінара өз кінәсін растап, кейіннен «мыңдаған ипотекалық бағалы қағаздарға ең жоғары рейтинг беруге негіз аз болғанын» мойындады.

Рейтинг «өндірушілерімен» қарым-қатынастағы шиеленістің екінші толқыны еуроаймақтағы борыш дағдарысы аясында болды. Алдымен жетекші рейтингтік агенттіктер жағдайға ілесе алмай, еуроаймақтың проблемалы елдерінің рейтингін нарықтағы бағалардың айтарлықтай құлдырауынан әлдеқайда кейін төмендете бастады.

Есесіне кейін, халықаралық құрылымдар қабылдаған көмек бағдарламаларына қарамастан, агенттіктер PIGS елдерінің рейтингтерін аяусыз қысқарта бастады. Бұл бағдарламалар қарыз алушылардың төлем қабілеттілігін шынымен жақсартқанын ескерместен. Рейтингтік агенттіктердің мұндай әрекеттері дағдарыстың ушығуына ықпал етті деп айтуға болады. Сонымен қатар инвесторлардың борыштың аз бөлігін ерікті түрде есептен шығаруын қамтитын Грецияны құтқарудың екінші жоспары қабылданғаннан кейін үш агенттіктің екеуі Грецияға D (дефолт) рейтингін беретінін айтып қорқытты.

Мұның бәрі Еуроодақтың жетекші елдері басшыларының қатты ашуын тудырды. Американдық агенттіктер адал емес бәсеке жағдайларын жасау мақсатында саяси шешімдер қабылдады деп айыпталды. Қазір Еуропада балама, еуропалық құрылымдар құру идеясы байыпты талқылануда.

Бірақ көп ұзамай жетекші рейтингтік агенттіктер американдық биліктің де көңілінен шықпай қалды. 2011 жылдың сәуірінде S&P, ал одан кейін шілдеде Moody’s АҚШ-тың егеменді рейтингі бойынша болжамды төмендетті, ал Fitch мұны жақын болашақта жасайтынын айтып қорқытты. Бұл американдық истеблишменттің жасырын емес ашуын тудырды.

Ал нағыз жанжалға және жарылған бомбаның әсеріне 2011 жылғы 5 тамызда S&P қабылдаған АҚШ рейтингін ААА-дан АА+ деңгейіне төмендету туралы шешім айналды.

Жүйенің мұндай формалды шешімдерге қаншалықты сезімтал екенін әлемнің жетекші қор биржаларында одан кейін болған бағалардың құлдырауы көрсетті, ол әлемдік қаржы дағдарысының қайталану қаупін туғызды.

Ал бұл шешімнің әділдігі мүлде айқын емес. S&P шешімінің саяси астары болуы мүмкін екенін оның республикашылар тарапынан өте қатты, ал Ақ үй басшысы тарапынан қалыпты сынға ұшырағаны да көрсетеді. Өйткені агенттік өз әрекеттерін мемлекет борыштарының өскен көлемімен ғана емес, сондай-ақ «мемлекеттік борыш динамикасын орта мерзімді перспективада тұрақтандыру үшін бюджет тапшылығын қысқарту жөніндегі қабылданған жоспардың жеткіліксіздігімен» негіздеді.

Мұнда әңгіме Обаманың салықтарды көтеру мәселесінде республикашыларға жасаған елеулі жеңілдігі туралы болып отыр. Осы жеңілдіктердің нәтижесінде Обаманың 12 жыл ішінде тапшылықты $4 трлн-ға қысқарту жоспары 10 жыл ішінде $2,4 трлн-ға қысқартудың әлдеқайда қарапайым жоспарымен алмастырылды.

Американдық мемлекеттің борышының өзімен де бәрі оңай емес. АҚШ-тың жалпы мемлекеттік борышы 2011 жылғы тамызда шынымен ЖІӨ-нің 100%-ына жетті, ал әлемде мұндай арақатынасы және ең жоғары рейтингі бар елдер жоқ (2-кестені қараңыз).

Бірақ АҚШ-тың (сондай-ақ Жапонияның) мемлекеттік борышының әлемдегі дамыған елдердің көпшілігіне тән емес ерекшелігі бар. Американдық мемлекеттік борыштың 35%-ына дейіні мемлекеттік құрылымдардың қолында (рас, «толықтай емес» мемлекеттік ФРЖ-ны қоса алғанда), ал «тазартылған» мемлекеттік борыш ЖІӨ-нің небәрі 74%-ына бағаланады. Бұл S&P-де ең жоғары рейтингін сақтап отырған еуроаймақтың жетекші елдеріне қарағанда аз (оның ішінде Германия 83%, Франция 82% және Англия 80% - 2010 жылғы деректер).

Сондай-ақ басқа екі жетекші агенттік АҚШ рейтингін қазіргі уақытта төмендетуге салмақты себептер таппай, тамызда оны ең жоғары ААА деңгейінде растағанын атап өтейік.

Айтпақшы, жетекші агенттіктердің қарыз алушыларға әртүрлі рейтингтер беретін жағдайларының жиілеуі де (еуроаймақтағы борыш дағдарысы кезінде кейде 3 сатыға дейін ерекшеленген) алаңдаушылық тудырады. Онда қай рейтингті пайдалану керек және олардың қайсысы жағдайды дұрысырақ көрсетеді? Осы коллизияны пайдаланып, Еуропалық Орталық банк үш агенттіктің кем дегенде біреуі Греция облигацияларының рейтингін дефолттық деңгейге дейін түсірмесе, оларды кепілге қабылдауды жалғастыратынын мәлімдеді (енді кем дегенде бір агенттікті көндіру ғана қалды).

Басқаша айтқанда, бүгінде кредиттік рейтингтер беру жүйесінде де, оларды пайдалану тәжірибесінде де аса күрделі дағдарыс айқын байқалып отыр. Одан қалай шығу керектігі әзірге белгісіз. Теориялық тұрғыдан рейтингтік агенттіктердің қызметтерін пайдаланудан мүлдем бас тартуға болады. Акциялар нарығында осыған ұқсас талдау жұмысын, оны жеке бизнеске бөліп шығармай-ақ, банктердің, инвестициялық компаниялардың талдаушылары және тіпті кейбір жеке инвесторлар жүргізеді. Технологиялардың қазіргі даму деңгейі мен эмитенттің ақпаратты жедел ашуы жағдайында бұл жұмыс соншалықты трансцендентті емес.

Тағы бір дәлел бар. Егер нарықтағы алыпсатарлардың өсіп келе жатқан армадасын тоқтатпаса, эмитенттерді іргелі бағалаудың маңызы азая береді.

Ал айырмашылық болмаса, неге артық төлеу керек?

1-кесте. Moody's агенттігінің берілген рейтингке байланысты қарыз алушы дефолтының ықтималдығын бағалауы.

2-кесте. Мемлекеттік борыштың ЖІӨ-ге қатынасы 100%-дан асатын әлем елдерінің рейтингтері