Қазақстандағы қайта сақтандыру

Қайта сақтандыру бүгінгі таңда отандық сақтандыру нарығының қатысушылары үшін де, біздің шетелдік серіктестеріміз үшін де өте өзекті. Соңғы жылдары қазақстандық реттеушінің заңнамалық бастамаларына байланысты қайта сақтандыру пруденциялық реттеу бөлігінде елеулі өзгерістерге ұшырады. Қазақстандық қайта сақтандыру нарығы соңғы 7 жылда қалай дамығаны және өзгерістер қайта сақтандыру нарығының одан әрі дамуына қалай әсер ететіні туралы осы мақалада сөз болады.

Сақтандыру нарығы қатысушыларының сандық құрамы соңғы 7 жылда іс жүзінде өзгерген жоқ. 2012 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстанның сақтандыру нарығында 38 сақтандыру ұйымы лицензиялық қызметті жүзеге асырады, оның ішінде 31 жалпы сақтандыру компаниясы және 7 өмірді сақтандыру компаниясы, сондай-ақ 14 сақтандыру брокері және 85 актуарий. Соңғы жылдары лицензияланған актуарийлер санының өсуі байқалатынын атап өткен жөн: 2005 жылмен салыстырғанда олардың саны үш есеге жуық артты.

Сақтандыру сыйлықақыларының (2005 жылғы 67 млрд теңгеге қарсы 2011 жылы 176 млрд теңге, 2,63 есе өсім) және сақтандыру төлемдерінің (2005 жылы 11 млрд теңге және 2011 жылы 43 млрд теңге) серпіні нарықтың сандық және сапалық өсуін көрсетеді.

Қаржы дағдарысы кезеңінде көлемдер төмендегеннен кейін соңғы екі жылда сақтандыру нарығында сақтандыру сыйлықақыларын жинау көлемінің ұлғаюы байқалады, бұл ең алдымен банк секторының халықты несиелендіруді жандандыруымен, сондай-ақ корпоративтік сектордың іскерлік белсенділігінің артуымен байланысты.

Қаржылық және экономикалық дағдарыстың сақтандыру нарығына әсері шамалы болғанын атап өткен жөн. Сақтандыру ұйымдары шығындылық көрсеткіштерінің төмендігі есебінен рентабельділіктің жоғары деңгейін сақтап отыр, ал сақтандырушылардың меншікті капиталының өсуі Қазақстан сақтандыру нарығының сыйымдылығы айтарлықтай артқанын көрсетеді.

Қайта сақтандыру сыйлықақылары 2005 жылғы 27 млрд теңгеден (сақтандыру сыйлықақыларындағы үлесі – 40,30%) 2011 жылы 65 млрд теңгеге дейін өсті (сақтандыру сыйлықақыларындағы үлесі – 36,93%). Қайта сақтандыру төлемдеріне келсек, өкінішке қарай, резидент емес қайта сақтандырушылардан өтелетін өтемақылардың өте төмен деңгейі негізгі үрдіс болып қала береді. 2011 жылы қайта сақтандыруға 64 млрд теңгеден астам берілді, ал қайта сақтандыру төлемдерінің қайтарымы шамамен 8 млрд теңгені (шамамен 13%) құрады. Сонымен қатар қайта сақтандыру сыйлықақыларының едәуір бөлігі шетелге беріледі. 2005–2010 жылдар аралығында берілген сыйлықақылар құрылымында резидент еместерге берілген сыйлықақылардың пайызы іс жүзінде өзгерген жоқ. Тек 2011 жылы ғана резидент еместерге берілген сыйлықақылардың салыстырмалы түрде 89%-дан (2010 ж.) 78%-ға (2011 ж.) дейін төмендегені байқалады. Резидент еместерден қабылданған қайта сақтандыру сыйлықақылары бойынша өсім байқалады, ең жоғары шыңы 2009 жылға келеді – қайта сақтандыруға 11 млрд теңгеден астам қабылданды.

Шетелдік тәуекелдер қазақстандық нарықта негізінен цеденттердің тікелей өздерімен де, жергілікті және шетелдік сақтандыру (қайта сақтандыру) брокерлерінің қатысуымен де орналастырылады.

Соңғы екі жылда шетелден сыйлықақы жинаудың айтарлықтай төмендеуі байқалады. Бұрын жергілікті нарыққа қайта сақтандыруға әдетте мүліктік, авиациялық, ғарыштық тәуекелдер, жауапкершіліктің әртүрлі түрлері ұсынылатын, сондай-ақ батыста орналастырылған облигаторлық шарттардың приоритеттері немесе облигаторлық бағдарламалар бойынша өтелімнен алып тастаулар пропорционалды түрде орналастырылатын.

Соңғы уақытта жергілікті сақтандыру компаниялары осы жобалар бойынша шығындылықтың жоғары екенін ескере отырып, шетелдік тәуекелдерді неғұрлым сақ әрі іріктеп қабылдай бастады. Қайта сақтандырудың географиялық құрылымы да өзгерді. 2011 жылы елдер арасында қайта бөлу орын алды: бірінші орында – ҚР (22%) (2010 жылы – РФ), Ресей Федерациясы екінші орында – 20% (2010 жылы – Ұлыбритания 22%), одан кейін Ұлыбритания – 14% (2010 жылы – ҚР 11%) және т.б.

Қазақстандық қамту үлесі 2010 жылғы 11%-дан 2011 жылы 22%-ға дейін өсті. Бұл өзгеріс заңнамалық актілерге өзгерістер енгізілуіне байланысты болды. Жаңа заңнамалық шаралардың қабылдануы сақтандыру нарығының одан әрі дамуына жаңа серпін берді.

Қабылданған НҚА-ға сәйкес енді сақтандыру ұйымының төлем қабілеттілігі маржасының немесе кепілдік қорының ең төменгі мөлшері қайта сақтандырушының рейтингтік бағасына қарай қолданыстағы қайта сақтандыру шарттары бойынша берілетін қайта сақтандыру сыйлықақылары жөніндегі міндеттемелер сомасына ұлғайтылады. Бұрын сақтандыру ұйымының төлем қабілеттілігі маржасының немесе кепілдік қорының ең төменгі мөлшері берілетін қайта сақтандыру сыйлықақыларының сомасына ұлғайтылатын. Қайта сақтандыру шарттарын салыстыру кестеде келтірілген:

Ең төменгі төлем қабілеттілігі маржасына пайыздық жүктеме төмендегені анық, бірақ қолдану базасының қайта сақтандыру сыйлықақыларының көлемінен сыйлықақылар бойынша міндеттемелер көлеміне ауыстырылуы төмен рейтингті қайта сақтандыру жағдайында сақтандырушының капиталына түсетін жүктемені едәуір арттырады.

Сонымен қатар елеулі өзгерістер нақты төлем қабілеттілігі маржасына (НТҚМ) байланысты жекелеген сақтандыру тәуекелі бойынша өзіндік ұстап қалудың (ӨҰ) ең жоғары мөлшеріне қойылатын талаптарды қамтыды. Салыстыру көрнекі болуы үшін өзгерістер кестеде берілген.

Бұдан басқа, тәуекелді рейтингі «А-»-дан төмен ҚР резиденті емес қайта сақтандырушыда қайта сақтандыру кезінде қосымша талаптар енгізілді. Цедент:

- тәуекелдің бір бөлігін ҚР резиденті СК-ларға қайта сақтандыруға ұсынуы тиіс;

- қайта сақтандыру шарттары ҚР резиденті емес ҚСҰ-ға ұсынылған шарттармен бірдей болуы тиіс;

- тәуекелді қайта сақтандыруға ЖСК үшін кемінде 5 және ӨСК үшін кемінде 3 жергілікті СК-ға ұсынуы тиіс. Акцепт мерзімі – кемінде 3 жұмыс күні.

- ҚР резиденті ҚСҰ бас тартқан жағдайда, ұсынысты ҚСҰ-лардың жалпы саны ЖСК үшін 10-ға және ӨСК үшін 5-ке жеткенге дейін ҚР-дың өзге ҚСҰ-ларына жіберуі тиіс

Менің ойымша, реттеушінің заңнамалық бастамалары мыналарға әкеледі:

1. Қайта сақтандыру мәмілелеріндегі қазақстандық қамту үлесінің ұлғаюына
2. Шетелге ақша қаражатының кетуін қысқарту есебінен жергілікті сақтандыру нарығының капиталдандырылуының ұлғаюына.
3. Қайта сақтандыру мәмілелерінің ашықтығын арттыруға.
4. Жергілікті сақтандыру компанияларының андеррайтингтік/қайта сақтандыру саясатын қайта қарауға.

5. Жергілікті сақтандыру нарығында тәуекелдер шоғырлануының артуына.

Соңында, қазақстандық сақтандырушылар бәсекелестік пен өзара сенімсіздіктен бас тартса, өздерінің баланстық көрсеткіштерін және қабылданатын тәуекелдерді ұстап қалу қабілетін арттыруға толық қабілетті екенін атап өту керек, бұл оларға болашақта Қазақстандағы сақтандыру бизнесінің ең сапалы әрі пайдалы бөліктерін өздерінде қалдыруға мүмкіндік береді.

Аталған шаралардың барлығы – жеке-жеке немесе бірге қабылдануына қарамастан – қазақстандық сақтандыру нарығының ұзақ мерзімді дамуы мен пайдалылығын қамтамасыз етуге қабілетті.