Сақтандырудың жасырын тұзақтары

Жағымсыз тосын жағдайларға көбінесе автокөлігін ерікті сақтандыру полисі бойынша сақтандырғандар және автокөлік сатып алуға несие рәсімдегендер тап болады.

Сақтандыру шартын жасасу кезіндегі ең басты құжат – сақтандыру полисі емес, Сақтандыру қағидалары. Көп жағдайда бұл құжатты Сізге көрсетпейді, алайда полистегі «клиенттің қолы» бағанында: «Сақтандыру шарттарымен және Қағидаларымен таныстым» деген сөйлем жазылады. Нәтижесінде Сіз сақтандыру қағидаларымен танысқаныңызды растайсыз, ал шын мәнінде олай емес.

Сақтандыру қағидалары – сақтандырудың барлық шарттары өте егжей-тегжейлі сипатталған, шамамен 20-40 беттен тұратын көп парақты құжат. Сақтандыру полисінде Сақтандыру қағидаларынан қысқаша үзінділер ғана болады. Сіз алатын сақтандыру полисі – үлкен айсбергтің тек ұшы ғана деп айтуға болады.

Полистің орнына сақтандыру шарты берілуі мүмкін, бұл да сақтандыру компаниясы мен Сіздің арадағы қарым-қатынастың рұқсат етілген нысаны. Кейде полистің орнына сақтандыру шарты беріледі. Ол көбірек ақпаратты қамтуға мүмкіндік береді, алайда шарт та Сақтандыру қағидаларының негізінде дайындалады.

Қорытынды №1. Сақтандыру шартын жасасу кезінде Сақтандыру қағидаларымен танысу маңызды. Егер сақтандыру компаниясы қандай да бір себептермен Сізге Сақтандыру қағидаларын көрсетуден бас тартса, шарт жасасудан бас тартыңыз. Ең болмағанда, шартқа немесе полиске мына сөйлемді енгізуді талап етіңіз: «Осы шарттың (полистің) талаптары мен Сақтандыру қағидалары арасында қайшылық болған жағдайда осы шарттың (полистің) ережелері қолданылады».

Түсініксіз сөздер нені білдіреді?

Полисте автокөлік иелеріне әрдайым түсінікті бола бермейтін түрлі терминдерді жиі кездестіруге болады. Осындай терминдердің тізімін келтірейік:

1. Франшиза

Франшиза – Сіздің автокөлігіңізді жөндеуге жұмсалатын шығыстардың төленбейтін бөлігі. Мысалы, Сіздің автокөлігіңіз 600 000 теңге тұрады және Сіз оны дәл осы сомаға сақтандыруды шештіңіз. Сізге берілген полисте сақтандыру сомасының 5% мөлшерінде франшиза көрсетілген. Бұл франшиза мөлшерінен аспайтын залалды сақтандыру компаниясы төлемейтінін білдіреді.

Егер автокөлікке, айталық, 200 000 теңгелік зақым келсе, сақтандыру компаниясы 170 000 теңге мөлшерінде төлем жүргізеді. Есеп былай жүргізіледі:

франшиза сомасын анықтаймыз: 600 000*5% = 30 000 теңге

төлем сомасын есептейміз: 200 000 - 30 000 = 170 000 теңге.

Франшиза не үшін қажет?

Франшиза автокөлік иесі сақтандыру шартын жасасқаннан кейін де өз көлігіне бұрынғыдай ұқыпты қарауы үшін қажет. Көлік кез келген зақымнан (ЖКО, ұрлық, айдап әкету, бұзақылық әрекеттер, тонау және т.б.) сақтандырылған кезде автокөлік иесі енді өз мүлкінің сақталуы үшін тиісті шаралар қолданбайтын қаупі туындайды. Көбі былай ойлай бастайды: «Енді неге сонша уайымдау керек? Бәрін сақтандыру компаниясы төлейді ғой».

Бұлай болмауы үшін шартта франшиза туралы талап көзделеді. Жалпы ереже мынадай: шығындардың едәуір бөлігі (85-95%) үшін сақтандыру компаниясы жауап береді, ұсақ зақымдар (5-15 %, франшиза) үшін клиенттің өзі жауап береді.

2. Пропорционалды төлем

Бұл талап әдетте полистің өзінде емес, Сақтандыру қағидаларында болады. Пропорционалды төлем туралы талап сақтандыру компаниясының мүдделерін қорғау үшін қолданылады.

Пропорционалды төлем қандай жағдайларда қолданылады?

Автокөлік иесі сақтандырудан үнемдеуді шешті делік. Ол үшін көліктің құнын төмендетіп, автокөлік 20 000$ емес, 15 000$ тұрады деп көрсетті. Бұл мән-жай сақтандыру компаниясына пропорционалды төлем туралы талапты қолдануға мүмкіндік береді. Автокөлік толық құнына сақтандырылмағандықтан, төлем сомасы да түзетіледі.

Қарастырылған мысалда көлік нақты құнының 75%-ына сақтандырылған, демек, төлем де залалдың 75% мөлшерінде жүргізіледі.

3. Пайда алушы

Пайда алушы – сақтандыру полисі бойынша ақша алатын тұлға. Бұл сөз Сіз автокөлікті несиеге алған кезде ерекше мәнге ие болады. Әдетте несие алу үшін автокөлікті сақтандыру қажет. Бұл ретте сақтандыру компаниясын, әдетте, банк таңдайды. Полис үшін Сіздің өзіңіз төлейсіз, барлық құжаттар Сізге беріледі, бірақ апат болған жағдайда сақтандыру бойынша ақшаны Сіз емес, несие берген банк алады. Көлікті жөндеуге ақшаны Сізге өз бетіңізше іздеуге тура келеді.

«Бұлай болуы мүмкін емес!?» – дейсіз. Өз полисіңіздегі «пайда алушы» бағанына қараңыз, онда Сіздің атыңыз емес, банктің атауы көрсетілген. Банк неге бұлай істейді?

Сізге несие бере отырып, банк белгілі бір тәуекелдерді көтереді. Клиент ақшаны да қайтара алмайтын (жұмысынан және басқа табыс көздерінен айырылған), көлікті де банкке бере алмайтын (көлік ЖКО-да қирап, қалпына келтіруге жатпайды) жағдай орын алуы мүмкін. Мұндай жағдайда банкке сақтандыру полисі көмектеседі. Банктің мүдделерін дәл сақтандыру компаниясы қорғайды. Банк үшін бұл – ақшаны қайтарудың қосымша кепілдігі. Рас, бұл қосымша кепілдікті банк Сіздің есебіңізден алады, өйткені сақтандыру үшін дәл Сіз төлейсіз, бірақ сақтандыру полисі бойынша ақшаны Сіз емес, банк алады.

Сақтандыру полисін сатып алу кезінде тағы неге назар аудару маңызды?

1. төлем мерзімдері

Міндетті сақтандыру туралы сөз болғанда, төлем мерзімдері заңмен реттеледі. Ал егер Сіз автокөлікті ерікті түрде сақтандырсаңыз, төлем мерзімдерін әр сақтандыру компаниясы өз бетінше белгілейді. Төлемнің жалпы мерзімі мыналарды қамтиды:

төлемнің өзі туралы шешім қабылдау мерзімі. Әдетте 5-тен 20 күнге дейін. Бұл уақытта сақтандыру компаниясы «ойланып», төлем жүргізу немесе, егер бұған негізді себептер болса, төлемнен бас тарту туралы шешім қабылдайды.

төлемнің өзіне берілетін мерзім. Ол да 5-тен 20 күнге дейінгі аралықта ауытқиды. Бұл кезеңде ақша іс жүзінде беріледі немесе клиенттің шотына аударылады.

2. сақтандыру төлемі үшін қажетті құжаттар тізбесі

Ерікті сақтандыру шарттарында құжаттар тізбесі келтірілгеннен кейін төлем үшін «басқа да қажетті құжаттар» керек екені жиі көрсетіледі. Бұл тұжырым өте бұлыңғыр, сондықтан сақтандыру компаниясы үшін ыңғайлы. Қажет болған жағдайда ол сақтандыру компаниясына жаңадан-жаңа «қажетті» құжаттарды «ойлап табуға» және осылайша төлем мерзімдерін созуға мүмкіндік береді.

Сақтандыру шартында құжаттар тізбесі түпкілікті болғаны, ал қосымша құжаттарды ұсыну қажеттігі туралы сөйлемнің мүлдем болмағаны жөн. Шартта сақтандыру компаниясының тізбеде көзделмеген өзге құжаттарды талап етуге құқығы жоқ екені туралы арнайы талап болса, бұл – ең тамаша нұсқа.

3. «нақты құны» және «сақтандыру сомасы» бағандарында көрсетілген сандар

«Нақты құны» бағанында Сіздің көлігіңіздің нарықтық бағасы көрсетіледі, ал «сақтандыру сомасы» бағанында көрсетілген сан Сіздің автокөлігіңіздің қандай сомаға сақтандырылғанын көрсетеді. Мұны мысалдармен талдап көрейік.

1-мысал.

«Нақты құны» – 2 000 000 теңге. «Сақтандыру сомасы» – 2 000 000 теңге.

Бұл көліктің толық құнына сақтандырылғанын білдіреді. Төлем кезінде «тосын жағдайлар» болмайды.

2-мысал.

«Нақты құны» – 2 000 000 теңге. «Сақтандыру сомасы» – 1 200 000 теңге.

Бұл пропорционалды төлем туралы талап қолданылуы мүмкін екенін білдіреді. Мұндай жағдайлар «банктік» деп аталатын сақтандыруларда өте жиі туындайды. Сіз банктен несие алған кезде банктер несие алу құнын барлық тәсілдермен төмендетуге тырысады. Сондықтан көлік толық құнына (2 000 000 теңге) емес, тек берілген несие сомасына (1 200 000 теңге) сақтандырылады. Бір жағынан, бұл клиент үшін қаржылық тұрғыдан тиімді: сақтандыру үшін аз төлеуге тура келеді. Екінші жағынан, апат болған кезде пропорционалды төлем туралы талап қолданылады, яғни залалдың бәрі емес, оның тек бір бөлігі ғана өтеледі.

3-мысал.

«Нақты құны» – 2 000 000 теңге. «Сақтандыру сомасы» – 300 000 теңге.

«Екіжақты» деп аталатын сақтандырулар әдетте осылай көрінеді. Әдетте мұнда пропорционалды төлем туралы талап қолданылмайды, бірақ бұған сенімді болу үшін полиспен және сақтандыру шартымен мұқият танысу қажет.

4. «Сақтандыру төлемінен бас тарту» бөліміндегі немесе «Сақтандыру жағдайларынан алып тастаулар» бөліміндегі тұжырымдар

Сіз автокөлікті кез келген зақымнан сақтандырған кезде, Сізге төлем Сіздің кінәлі немесе зардап шеккен тарап болуыңызға қарамастан кез келген жағдайда жүргізіледі деп жиі айтады. Алайда іс жүзінде бұл уәделер нақты құжаттармен расталмағаны анықталуы мүмкін.

Сізге сақтандыру шартынан немесе Сақтандыру қағидаларынан сақтандыру төлемінен бас тарту жағдайлары сипатталған бөлімді табу қажет.

Егер онда төменде келтірілген тұжырым болса, бұл ЖКО-ға Сіз кінәлі болған жағдайда, ауызша Сізді керісінше сендіргеніне қарамастан, сақтандыру компаниясы төлемнен бас тартуы мүмкін екенін білдіреді.

«Сақтандырушы сақтанушының заңда белгіленген тәртіппен қасақана қылмыс немесе әкімшілік құқық бұзушылық деп танылған, сақтандыру жағдайымен тікелей себеп-салдарлық байланыстағы әрекеттері болған жағдайда сақтандыру төлемінен бас тартуға құқылы»

Мұндай тұжырымды, әсіресе Сізге кінәңізге қарамастан кез келген ЖКО кезінде төлейміз деп ауызша уәде берілген болса, ауыстырған жөн. Бұл сөйлемдегі «әкімшілік құқық бұзушылықтар» деген тұжырымды «қасақана әкімшілік құқық бұзушылықтар» деп өзгерту қажет.

«Әкімшілік құқық бұзушылықтар» ұғымына іс жүзінде кез келген ЖКО жатады, демек, сақтандыру компаниясы қаласа, Сіз апатқа кінәлі болып шықсаңыз, төлемнен оңай бас тарта алады. Ал «қасақана әкімшілік құқық бұзушылықтар» санатына ЖКО-ның болмашы бөлігін ғана жатқызуға болады, демек, төлемнен бас тарту жағдайлары барынша азаяды.

Қорытынды №2. Төлем алу кезінде көңіліңіз қалмауы үшін:

сақтандыру полисін, сақтандыру шартын және Сақтандыру қағидаларын мұқият оқу (жай қарап шығу емес); мына тармақтарға ерекше назар аудару қажет:

- «сақтандыру жағдайы» (дәл қандай жағдайларда төлейді),

- «сақтандыру жағдайынан алып тастаулар» (яғни, төлем

жүргізілмейтін жағдайлар),

- «сақтандыру төлемін есептеу тәртібі».

«франшиза» немесе «пропорционалды төлем» сияқты түсініксіз сөздердің нені білдіретінін міндетті түрде сұрау.

Сондай-ақ шарт жасасар алдында оны кәсіби мамандардың сараптамасына берген жөн.

ЖИІ ҚОЙЫЛАТЫН СҰРАҚТАР.

1. Сақтандыру компаниясы менің көлігімнің қанша тұратынын қалай біледі? Шарт жасасар алдында ешкім менен оның құнын растайтын құжаттарды талап етпейді ғой.

Шынында да, полис беру кезінде сақтандыру компаниясы Сіздің жеке өтінішіңізбен шектеледі. Әрине, қаласаңыз, Сіз кез келген соманы атай аласыз. Шарт жасасу сәтінде оны ешкім арнайы тексермейді. Автокөліктің нақты құны туралы сұрақтар тек сақтандыру төлемі сәтінде туындайды. Егер Сіз ұсынған ақпараттың дұрыстығына күмән туындаса, сақтандыру компаниясы тәуелсіз сарапшыға сақтандыру шарты жасалған сәттегі автокөліктің нақты құны туралы есеп дайындауды сұрап жүгінеді.

Егер автокөліктің құны төмендетіліп көрсетілгені анықталса, пропорционалды төлем туралы талап қолданылады. Егер көліктің құны асырып көрсетілсе, шарт соманың асырып көрсетілген бөлігінде жарамсыз деп танылады. Осы мән-жайларды ескере отырып, сақтандыру шартын жасасу кезінде автокөліктің құнын барынша дұрыс көрсеткен жөн.

2. Менің досымда мынадай жағдай болды: ол ЖКО-ға түсті, кінәлінің кәдімгі, міндетті сақтандыруы болды, ал досымның қымбат, ерікті сақтандыруы болды. Кінәлінің сақтандыру компаниясы аз есептегендіктен, досым өз сақтандыру компаниясынан да төлем алды. Алайда кейін досыма өзінің сақтандыру компаниясы сотқа талап-арыз беріп, ақшаны кері қайтаруды талап етті. Бұл әділ ме?

Төлем алудың жалпы ережесі мынадай: Сіз бірден бірнеше компаниядан ақша ала аласыз, бірақ бұл ретте төлемдердің жалпы сомасы нақты залалдан аспауы тиіс. Бір зақым үшін екі рет ақша алуға болмайды. Мұны мысалдармен түсіндірейік.

1-мысал.

Автокөлікке 1 000 000 теңгелік зақым келді, бұл тәуелсіз сарапшының есебімен расталған. Көлік иесі кінәлінің сақтандыру компаниясынан 700 800 теңге (1 АЕК=1168 тг есебімен 600 АЕК) және өз сақтандыру компаниясынан 900 000 теңге (франшизаны шегергенде) мөлшерінде төлем алды.

Төлемдердің жалпы сомасы 1 600 800 теңгені құрады, бұл нақты залалдан екі есеге жуық асып түседі.

2-мысал.

Тәуелсіз сарапшы ЖКО нәтижесінде автокөлікке келтірілген залалды бағалады, ол 550 000 теңгені құрады. Кінәлінің сақтандыру компаниясы өз бағалауын жүргізіп, 400 000 теңге төлеуге келісті. Көлік иесі кінәлінің сақтандыру компаниясымен соттасқысы келмей, жетіспейтін 150 000 теңге соманы өзінің «екіжақты» сақтандыруы бойынша алуды шешті. Осылайша, төлемдердің жалпы сомасы нақты шығындардан аспады. Зақымдалған көлік құралы иесінің әрекеттерінде бұзушылық жоқ.

3. Менің сақтандыру компаниям менің басқа жерден ақша алғанымды қалай біледі?

Ерікті сақтандыру бойынша ақша алу шарттарының бірі – регресс талабын беру құқығы. Бұл төлем алар алдында Сіз алынған соманы өндіріп алу жөніндегі барлық құқықтарды өз сақтандыру компанияңызға бергеніңіз туралы құжатқа қол қоюыңыз керек екенін білдіреді. Енді Сіздің сақтандыру компанияңыз бұл соманы апатқа кінәліден немесе оның сақтандыру компаниясынан заңды негіздерде өндіріп ала алады. Кінәліге және оның сақтандыру компаниясына жүгіне отырып, Сіздің сақтандыру компанияңыз Сізге жүргізілген төлемдер туралы барлық ақпаратқа толық қол жеткізеді. Егер Сіз тиесілі сомадан көп алғаныңыз анықталса (сипатталған 1-мысалдағыдай), сақтандыру компаниясы Сізден бұл ақшаны қайтаруды талап етеді.

Регресс талабы құқығын барлық сақтандыру компаниялары пайдаланады. Регресс талап-арыздары әдетте төлемнен кейін жарты жыл ішінде беріледі (беру үшін барынша мүмкін мерзім – үш жыл). Сіз алған төлемдер туралы бүкіл шындық бәрібір ашылатындықтан, кейін ұзаққа созылатын сот талқылауларына қатыспау үшін өз компанияңызды жаңылыстырмаған дұрыс.